Uczucia i emocje

Jan Łazowski

Uczucia – emocje[1]

Spis treści

 

Wstęp……………………………………………………………………………………………………………….. 2

Istota i cechy uczuć…………………………………………………………………………………………….. 2

Uczucia zapamiętują i wskazują źródła I przeszkody zaspakajania………………………….. 2

Uczucia informują o przebiegu zaspakajania………………………………………………………… 3

Nazywanie uczuć i wiązanie z instynktami……………………………………………………………. 4

Motywująca funkcja uczuć………………………………………………………………………………….. 5

Korelacja uczuć z zaspakajaniem potrzeb…………………………………………………………….. 6

Podsumowanie rozdziału o uczuciach………………………………………………………………….. 7

 

 

 

Wstęp

Nauka nie odpowiedziała jednoznacznie na pytanie o rolę uczuć i emocji ( ).  W tej pracy próbuję na nie. odpowiedzieć Według wiedzy którą poznałem z obserwacji i znalazłem w piśmiennictwie pozwalam sobie postawić następującą hipotezę. Uczucia są instynktową  informacją skierowaną do własnej świadomości i do innych osób, powiadamiającą o stanie i przebiegu zaspakajania wszystkich potrzeb, zapamiętującą źródła i przeszkody zaspakajania oraz wskazującą je, przez co wpływającą na kierunek zachowania.

Istota i cechy uczuć

Istotą uczuć jest świadome przeżywanie przykrości i przyjemności na rozległej i bogatej skali od głębokich cierpień, do szczęścia i rozkoszy. Uczucia przyjemne, nazywane pozytywnymi, są oznaczane znakiem plus (+), a poczucia przykre, nazywane negatywnymi są oznaczane znakiem minus (-).

Uczucia są zjawiskami wrodzonymi. Występują u wszystkich ludzi i u wszystkich są podobne. Występują także u zwierząt. Nie mają bytów osobnych. Trwają różnie długo od przelotnych do trwających wiele lat i całe życie.  Uczucia i emocje są stanami umysłu i ustroju. Mogą być obiektywizowane przez introspekcję, obserwację zachowań, ekspresji, zmian czynności fizjologicznych oraz metodami neurofizjologicznymi.

Uczucia są fenomenem psychicznym zakorzenionym w biologii. Dowodzą tego wyniki badań mózgu. Olds i Milnera odkryli w mózgu ośrodki przyjemności, a John Hughes i Hans Kosterlitz podali chemiczny skład substancji nazwanej endorfiną, wytwarzaną przez mózg, która powoduje usunięcie bólu i wprawia w błogostan. Wiele substancji psychoaktywnych wpływa na uczucia. Również wrażenie związane z uczuciami negatywnymi, zwłaszcza bólu, głodu, lęku, mają zdefiniowane ośrodki mózgowe.

Podstawową cechą emocji jest ich spontaniczne występowanie, przychodzą spoza świadomości, trudno je dowolnie wywoływać i usuwać oraz trudno objąć kontrolą. Można je do pewnego stopnia ukrywać pod maską innych uczuć.   Bodźcami wywołującymi emocje są osoby, rzeczy i sytuacje nowe, znane z wiedzy lub doświadczenia jako szkodliwe lub pożyteczne.  Przy zaspakajaniu potrzeb rzeczowych uczucia odnoszą się do rzeczy (środków) które je zaspakajają, przy zaspakajaniu potrzeb społecznych uczucia odnoszą się do osób, które je zaspakajają, przy zaspakajaniu potrzeb wyższych uczucia odnoszą się prawdopodobnie głównie do siebie samego.

Ważną cechą uczuć i emocji jest intensywność, dzięki niej można je oceniać ilościowo. Słabe uczucia ledwo dochodzą do naszej świadomości, silniejsze pozwalają świadomie i rozsądnie wybierać dostępne zachowania. Silne uczucia skupiają całą uwagę na aktualnie zaspakajanej potrzebie, tłumiąc postrzeganie innych procesów umysłowych.

Uczucia zapamiętują i wskazują źródła I przeszkody zaspakajania

Do cech uczuć należy łączenie się z zapamiętywanymi osobami i elementami środowiska w trakcie interakcji z nimi. Na przykład, jeśli transakcja z X była korzystna i wywołała przyjemne uczucia, X i istotne elementy wokół niego są zapamiętane ze znakiem pozytywnym. Przy interakcjach nieudanych, konfliktowych bez spełnień, osoby i inne elementy tego zdarzenia zostają zapamiętane ze znakiem ujemnym. Za uczuciowym znakowaniem idzie skłanianie się zachowania ku elementom przyjemnym, a unikanie przykrych (Kępiński, Nerwice) co jest jednoznaczne z motywowaniem.

Znakowanie ma charakter warunkowania uczuć lub tworzenia mapy świata. Mapy tworzonej pod kątem zaspakajania potrzeb. W warunkowaniu niezbędny jest odruch bezwarunkowy. Rolę jego gra spełnienie lub zaburzenie zaspakajania bez spełnienia.

Uczucia informują o przebiegu zaspakajania

W tej koncepcji uczucia okazują się komunikatami skierowanymi do świadomości, powiadamiającymi o  stanie zaspakajania potrzeb ustroju. Wyraźnymi argumentami potwierdzającymi informacyjną rolę uczuć jest gama radosnych uczuć zaznaczająca spełnienia i podobna gama przykrych uczuć zaznaczająca zaburzenia zaspokajania takie jak braki środków, stresy, frustracje, straty. Uczucia korelują z zaspakajaniem nie tylko w punktach kluczowych, lecz na całym jego przebiegu w związku z bieżącymi wątpliwościami i nadziejami.

Uczucia zmieniają się wraz z zaspokojeniem potrzeby. Przykład wyjaśni to lepiej niż tłumaczenie. Gdy jesteśmy głodni i poczujemy w domu zapach bigosu, powiemy: „o, jak tu ładnie pachnie”. Gdy po obiedzie siądziemy przed telewizorem i poczujemy zapach bigosu, mówimy: „trzeba wywietrzyć te zapachy”. Zapach bigosu pozostał ten sam, zmieniła się ocena uczuciowa. Głód został zaspokojony natomiast trwa zaspakajanie innej potrzeby, co spowodowało zmianę uczuć oznaczających zapach. Ocena uczuciowa jest związana z procesem zaspakajania, powstaje w nim i służy świadomej ocenie przebiegu zaspakajania.

Gdy ktoś odczuwa brak jakiejś osoby lub rzeczy, dostrzeżenie jej w otoczeniu zwiększa przykrość jej braku i zwiększa siłę potrzeby, to zjawisko nazywamy kuszeniem, pokusą.

Oznakowanie osób uczuciami pomaga w zaspakajaniu potrzeb społecznych. Jest niejako oceną znaczenia osób w relacji. Szczególnym przypadkiem jest więź, potocznie zwana miłością lub kochaniem. Jest ona silnym wrodzonym uczuciem przyjemności kierującym matkę do dziecka a dziecko do matki i spełniającym się w komplementarnych zachowaniach obydwóch stron, niezbędnych do wychowania potomka zdrowego psychicznie i fizycznie. Przywiązanie jest najdobitniejszym przykładem znaczenia uczuć dla czynności fizjologicznych i psychologicznych.

Podobne uczucia uwarunkowane genetycznie łączą pary młodych kobiet i mężczyzn. Uczucia przy spełnianiu potrzeby wijęzi są obiektem marzeń i uwielbienia w niezliczonych poematach, pieśniach. Spotykamy je w biblijnej Pieśni nad pieśniami i we współczesnej piosence. Obie strony kochające się dążą do bliskości i współdziałania przy zaspakajaniu potrzeb, które dają spełnienia powszednie jak chleb.

Przyjaźń jest przykładem wiązania uczuciami bez udziału erotyki. Powstaje jak się zdaje również przy współdziałaniu, wzajemnym wspieraniu się. Intensywność uczuć przyjacielskich wydaje się zależeć od intensywności i częstotliwości wspólnie zaspakajanych potrzeb. Społeczne więzi o pozytywnym znaku uczuć sprzyjają zachowaniu zdrowia i przydłużają trwanie życia. Relacje powodujące utrudnienie lub zahamowanie zaspakajania potrzeb znaczone są negatywnymi uczuciami, nabierają cech antypatii i wrogości. Wydaje się, że mogą wpływać ujemnie na zdrowie, a być może i trwanie życia.

Prawdopodobnie bez uczuć orientacja w stanie i przebiegu zaspakajania potrzeb byłaby niewystarczająca.

Nazywanie uczuć i wiązanie z instynktami

Radość, zadowolenie, satysfakcja i niektóre inne uczucia pozytywne można nazwać ogólnymi gdyż występują przy spełnieniach wszystkich potrzeb i pragnień instynktowych i kulturowych. Niezadowolenie, lęk, rozgoryczenie, smutek, przygnębienie, gniew i niektóre inne uczucia negatywne można nazwać ogólnymi gdyż występują przy zaburzenia zaspakajania wszystkich potrzeb i pragnień.

Wiele uczuć niesie w nazwie treść, która wskazuje, z jakiej potrzeby i instynktu powstały. Uczucia związane z wrażeniami głodu, sytości i smaków wskazują na pochodzenie z instynktu pokarmowego. Uczucia związane z wrażeniami zimna, ciepła i ich odmian są związane z instynktem utrzymania komfortowej temperatury ciała. Ból, zmęczenie, odczucia dolegliwości są wywoływane z programu instynktu zachowania zdrowia. Pycha, duma, pogarda, wstyd, poczucie winy, skromność, pokora, dominacja, uległość, przywiązania, miłości, sympatii, przyjaźni, antypatii, nienawiści, zazdrości, tęsknoty, nostalgii pochodzą z programów: zachowania gatunku oraz pozyskiwania dóbr i pozycji społecznej. Lęk, strach, trwoga, panika są wywoływane z programu bezpieczeństwa. Gniew, złość, atak fizyczny są związane z agresją.

Dobrze rozpoznajemy uczucia, które występują często i w tych samych okolicznościach. Uczucia nazywane podstawowymi są, moim zadaniem, uczuciami najczęściej występującymi. Im rzadziej występują, tym słabsze i zmienne są ich nazwy. Nie umiemy nazywać uczuć rzadko występujących.

Poznawanie i nazywanie uczuć jest skomplikowane przez różnorodność odmian. Na przykład uśmiech, który zasadniczo jest ekspresją uczucia wesołości i pogody, może być figlarny, zalotny, życzliwy, przez łzy, uspakajający, złośliwy, pogardliwy, a więc wiązać się z różnymi postawami i zachowaniami. Nie sposób znaleźć odpowiednie nazwy dla wszystkich odmian uczuć. Są określane opisowo i na ogół bez słów trafnie rozpoznawane.

Emocje są wyrażane jako rzeczy, czynności, przymioty osobowe i bez osobowe; na przykład: wesołość, weselić się, wesoły, wesoło. Przyjmowanie wielu form odzwierciedla ich ważność.

Istnieje pewna trudność odróżniania uczuć od wrażeń. Wrażenia zmysłowe tak jak wszystkie przedmioty mogą być oznakowane uczuciowo. W wielu wrażeniach uczucia są niejako wmontowane na stałe. Stany, które nazywa się odczuciami są bliższe przeżyciom somatycznym i wrażeniom zmysłowym, na przykład: zimno, ból, zmęczenie, zawroty głowy, niektóre dolegliwości. Takie odczucia spełniają wszystkie kryteria uczuć: przychodzą spoza świadomości, nie łatwo poddają się kontroli racjonalnej, można je kwalifikować na skali intensywności i na skali przyjemność – przykrość, niektóre tylko na skali dodatniej, inne tylko na skali ujemnej, naznaczają uczuciowo przedmioty i sytuacje, który im towarzyszą. Różnią się od uczuć większą autonomią, trudniej je dowolnie wywołać i usunąć. Odczucia można zatem traktować tak jak uczucia[2] i w tym znaczeniu ostrożnie używać. W mowie potocznej są słabo odróżniane od uczuć[3].

Motywująca funkcja uczuć

Wrażenia jakie odbieramy zmysłami są opatrywane uczuciami z ukrytym ukierunkowaniem „przyjemne – idź tam, rób to” lub „przykre – unikaj, nie rób tego”(Kępiński). Część wrażeń jest genetycznie powiązana z uczuciami[4], więcej powiązań nabywamy w przebiegu życia. Uczucia zwykle trafnie wskazują, jak ukierunkować zachowanie zarówno w stosunku do ludzi, rzeczy, jak i sytuacji. Niestety odczuwamy czasem nietrafne lub wręcz szkodliwe wskazania. Na szczęście wiemy na ogół, które wymagają korekty wypracowanej rozumowo.

Bez trudności znajdziemy w naszym życiu równoznaczność korzyści z przyjemnościami spełnień. Cieszymy się nimi na co dzień w szerokim zakresie, często podświadomie. Przyjemnie czujemy się w odzieży odpowiedniej do pogody i sytuacji społecznej. W przypadku temperatury ciała można wykazać, jak dopływ i odpływ ciepła z ustroju daje uczucia przyjemności lub przykrości, zależnie od oddalania się lub zbliżania do temperatury komfortowej[5]. Przyjemnie się czujemy, gdy awansujemy, jesteśmy uznawani, chwaleni. Podnosimy wtedy pozycję w strukturze społecznej, poczucie własnej wartości i sprawność psychofizjologiczną. Przyjemność czerpie się z przyjaźni, erotyki, więzów rodzinnych, a przykrości z ich zrywania, niszczenia. Cieszymy się z ładu i urody tworzonej w mieszkaniach, ogrodach, miastach. Wielkie przyjemności daje rozwiązywanie problemów.

Uzgadniania zachowań popędowych z zachowaniami rozumnymi dokonujemy na co dzień, instynktownie, nie zawsze udatnie. Jednym i drugim towarzyszą uczucia. Nierzadko obserwuje się zachowania popędowe nierozumne przejadanie się, lenistwo, pijaństwo, ekscesy erotyczne, używanie narkotyków, hazard itp. Dzieje się tak prawdopodobnie dlatego, że u niektórych osób I w niektórych sytuacjach przyjemności ze spełnień popędowych przerażają nad rozumowymi. Można zauważyć, jak silne i niezgodne z rozumem mogą być motywacje popędowe. Tylko z wielkim trudem dają się kontrolować. Gdy się to nie udaje, powstają kłopoty, uzależnienia, narkomanie. Nie odstrasza pogorszenie zdrowia, a nawet perspektywa skrócenie życia. Fakty te dowodzą autonomii popędów, uczuć i ich siły motywacyjnej.

Tym niemniej ogromna większość zachowań jest trafnie motywowana uczuciami pierwotnymi i jest zgodna z uczuciami i motywacjami rozumnymi, co pozwala rodzinom i narodom żyć, rozmnażać się, coraz gęściej zaludniać ziemię mimo braku wiedzy o naturze ludzkiej. Ostatnie spostrzeżenie warto podkreślić, gdyż jest argumentem za istnieniem instynktów i ich sterującą rolą.

Korelacja uczuć z zaspakajaniem wszystkich potrzeb człowieka

Wymienioną w poprzednim rozdziale uwagę o trafności wskazań uczuciowych spróbuję uzmysłowić wykresem cyklu zaspakajania. W tym celu proszę sobie wyobrazić skalę uczuć od wielkich przyjemności do wielkich przykrości (skala p-p), oraz skalę oznaczającą ubywania i uzupełniania (skala u-u) materiałów zaspakajających potrzeby. Skale te wyobraźmy sobie powiązane tak, że wejście znajduje się od strony oceniania ilości środków zaspokajających na skali u-u, a wyjście w postaci uczuć, na skali p-p.

Korelacja pomiędzy zaspakajaniem potrzeb a uczuciami nie jest badana,  z tego prostego powodu, że nie jest dostrzegana. W żadnej ze znanych mi publikacji zajmujących się emocjami nie znalazłem omawiania adekwatności pomiędzy uczuciami a zachowaniem zaspakajającym. Tymczasem wydaje mi się, że adekwatność taka istnieje jako dość prosta korelacja, w określonych odcinkach zaspakajania. Przedstawiam przykład na wykresie zaspakajania potrzeby pokarmowej, zapisany w pliku elektronicznym Skale p i u.xlsx.

Poziomą współrzędną jest oś czasu, Na współrzędnej pionowej znajdują się skalę dla u-u i p-p. Krzywa niebieska u-u oznacza ilość środka spożywczego w organizmie (zmienna niezależna). Przybywanie środka pokarmowego oznaczono  liczbami dodatnimi, ubywanie  ujemnymi. Zmiany znaku i intensywności uczuć oznaczono linią czerwoną. Uczucia przykre oznaczono liczbami ujemnymi a przyjemne dodatnimi. Odległość od linii zerowej oznacza intensywność uczuć.

Wykres zaczyna się od momentu, w którym pojawia się przykre to uczucie głodu[6], przed nim nie było emocji pokarmowych, więc krzywa czerwona zaczyna się od zera i z czasem obniża się. Linia niebieska zaczyna się powyżej linii zerowej, ale również z czasem obniża się przedstawiając ubywanie środków pokarmowych. Głód i przykrość są sygnałami wrodzonymi. Bez niech nie wiedzielibyśmy o ubywaniu materiałów odżywczych.

Następny punkt oznaczony na wykresie to początek przygotowywania się do posiłku[7]. Od tego momentu można obserwować poprawę humor,u związaną z nadzieją nań, mimo pogłębiania się głodu. Kolejny punkt na wykresie to rozpoczęcie posilania się. Krzywa u-u podnosi się coraz wyżej proporcjonalnie do ilości spożytego posiłku. Uczucia przyjemności intensywnieją, zaczyna się spełnianie. Krzywa p-p skacze powyżej zera. Uczucia wskazują zaspakajanie. Bez nich nie wiedzielibyśmy o potrzebie jedzenia. W miarę jedzenia dochodzi do przyjemnego wrażenia sytości i często błogości, które wydaje się być wrodzonym sygnałem do zaprzestania jedzenia. Przyjemność z niego powoduje, że trudno je przerwać. Przekroczenie progu sytości może dać przykre uczucia przejedzenia. Powtórny sygnał do przerwania posiłku. Jeśli w porę go zakończymy, odchodzimy od stołu z przyjemnymi uczuciami, które następny chwilach cichną i ustępują, a nieco podwyższony nastrój pozostaje na kilka godzin, jest to czas dla zaspakajania potrzeb z innych instynktów. Poziom substancji pokarmowych w organizmie powoli obniża się, aż ponownie pojawi się narastające wrażenie głodu. To sygnał do następnego posiłku. Cykl zaspakajania powtarza się.

Przypuszczam, że analogiczne korelacje ze swoistymi odmiennościami można znaleźć przy zaspakajaniu innych potrzeb, być może wszystkich. Występują w nich różne zachowania i obiekty zaspakajające, ale uczucie przy ich braku i przy spełnieniu są takie same jak przy zaspakajaniu potrzeby pokarmowej. Przykładem może być przypomnienie sobie lub obserwacja tworzenia pracy doktorskiej, która zaspakaja potrzeby z instynktów wyższych i pozycji społecznej. Najpierw występuje przykre poczucie braku (inni mają a ja nie), powstaje pragnienie tworzenia doktoratu z przyjemną nadzieją na spełnienie. Popęd pierwotny zostaję skorygowany przez poznawanie i rozumowanie. Pokonywane liczne pośrednie etapy pracy przynoszą zadowolenia (spełnienia z rozwiązywania kolejnych problemów), ale także przykre zmęczenia, ustępujące po wypoczynku, gdy czujemy rześkość jego spełnienia. Etapami kulturowymi pośrednimi wypełnia się przygotowanie doktoratu aż do instynktowej radości przy odbieraniu dyplomu. Jest ono początkiem spełnienia trwającego przez wiele lat w postaci wyższej pozycji społecznej.

Podsumowanie rozdziału o uczuciach

Nie możemy dowolnie wywoływać potrzeb i uczuć. Znamy natomiast mnóstwo sytuacji w których one występują, możemy je tam oczekiwać, a ponadto odpowiednie sytuacje tworzyć. Przyjemne uczucia tworzą się prawdopodobnie tylko w spełnieniach, tak jak przykrości powstają tylko w stresach, frustracjach i stratach. To jest odważne twierdzenie, zdaję sobie z tego sprawę i nie jestem pewny jego prawdziwości. Tym niemniej argumenty i rozważania znalezione w Poszukiwaniach… pozwalają w sposób jasny i logiczny na postawienie go.

Przeżywa się na co dzień wiele spełnień drobnych, większych a czasem wielkich. Czujemy potrzebę przeżywania przyjemności, chcemy być szczęśliwi. Przypomnę że zaspokojenia  niezbędnych do życia potrzeb instynktownych jest powiązane z przyjemnościami spełnienia. Ten fakt wydaje się być „sprytną sztuczką natury” skłaniającą człowieka do dbania o swoje życie. Tymczasem ewolucjoniści dowodzą że jest to przypadkowy skutek działań ewolucji nazywanej „ślepym zegarmistrzem”.  Można sobie wyobrażać że najpierw utworzył istoty opatrzone instynktami podtrzymującymi życie jednostki, następnie instynktami tworzącymi życie społeczne. W ten sposób stworzył zwierzęta. Gdy stopniowo zaopatrywał je w instynkty wyższe powstawały kolejne gatunki naczelnych, hominidów i ludzi. Można przypuszczać że wszystkim istotom uczucie wskazywały z czego korzystać a czego unikać przy zaspakajaniu potrzeb. Tak samo jak wskazują człowiekowi.

Uczucia są jednym z istotnych motywów dokonywania wyborów, zarówno w sprawach najwyższej wagi, jak na przykład wybór partnera życiowego jak i małej wagi. Zachowania popędowe mogą być zmieniane zachowaniami rozumowymi. Jedne i drugie są zaopatrzony w uczucia. Czy są to wybory dowolne? Czy przedstawiona tu hipoteza o roli uczuć wnosi coś nowego do rozważań a wolnej woli? A także do rozwiązywania wielu innych problemów np. jak należy żyć aby życie było przyjemne, przyzwoite i długie? Czy wiedza o roli uczuć może pomagać w psychoterapii? Przede wszystkim jednak ciekawość należałoby zaspokoić weryfikacją prawdziwości hipotezy o roli uczuć, znalezionej w Poszukiwaniach… .

 

[1] Terminy uczucia i emocje stosuję jako równoznaczne i zamienne

[2] Według słownika języka polskiego PWN z 2010 r.: „Znaczenie słów odczucie i uczucie w znacznym stopniu pokrywają się ze sobą. Odczucia bliższe są wrażeniom i przeżyciom somatycznym, a uczucia są bogatsze i bliższe emocjom, miłości i przeżyciom wyższym”.

[3] Osobnym problemem, którego nie podnoszę, jest rozróżnianie uczuć od wrażeń. Widać to rozróżnienie przy omawianiu wrażeń termicznych. Ciepło na przykład może być zarówno przyjemne, jak i przykre. Podobnie barwy. Są także przymiotniki związane ze znakiem wywoływanego uczucia, na przykład wstrętny lub śliczny, ten znak przekazują rzeczom które określają.

[4] Na przykład odgłos grzmotu i dotyk a nawet widok drobnych zwierząt z lękiem, woń kału ze wstrętem, zapachy kwiatów z przyjemnością itp.

[5] J. Łazowski, Podstawy Fizykoterapii, Wydawnictwo Awf, Wrocław 2000, S. 102.

[6] Można sobie wyobrazić, ze jest to moment w którym kwantyfikacja bodźców osiągnęła wielkość progową dla ujawnienia niedoboru w świadomości.

[7] W tym momencie zaczęła się faza apetencji, potrzeba pokarmowa została wyposażona w popęd i stery zachowania. Osoba przerywa dotychczasowe zajęcie, przechodzi do innego pomieszczenia, przygotowuje się do posiłku.

zobacz także:

– wpływ nieświadomości na nas – artykuł – (autor: Adiuta Pruszków)

– wpływ zmian psychoterapeutycznych na mózgowie – artykuł – (autor: Anima Warszawa – Ursynów)

Print Friendly, PDF & Email